Cuộc sống ở thị trấn đầu tiên cấm ôtô tại Mỹ

Đến Culdesac, khu vực hiện đại đầu tiên ở Mỹ cấm ôtô, nhiều du khách ngỡ mình “bay nhầm” sang Hy Lạp.

Mỗi khi Sheryl Murdock bước về nhà riêng tại Culdesac, bang Arizona, khu dân cư hiện đại đầu tiên ở Mỹ được xây dựng theo mô hình cấm ôtô, bà có cảm giác như được đưa tới một hòn đảo Địa Trung Hải.

Khi tiến vào quảng trường trung tâm, nơi được ví như “phòng khách ngoài trời” của người dân trong khu vực, tiếng còi xe ồn ã dần biến mất và được thay bằng tiếng ly tách chạm nhau leng keng, âm thanh trò chuyện rì rầm và cả tiếng bịch bịch của trò ném túi cát.

Bên trong khu dân cư Culdesac. Ảnh: One less lane

Bà thong thả đi qua những lối nhỏ hẹp giữa các tòa nhà thấp sơn trắng, giăng đèn dây lấp lánh xen lẫn những mảng màu rực rỡ từ tranh tường và giàn hoa giấy tím hồng. Dù đang ở Arizona, Murdock ngỡ như ở Hy Lạp. Thực tế, kiến trúc sư Daniel Parolek đã lấy cảm hứng từ Địa Trung Hải khi thiết kế Culdesac.

Khi các nhà quy hoạch đô thị điều chỉnh môi trường xây dựng để phục vụ xe cộ thay vì con người, các thành phố dần giãn nở thành những hệ thống đường nhựa mênh mông, tắc nghẽn, người đổ dồn vào những khu ngoại ô đơn điệu đến ngột ngạt. Thiết kế lấy ôtô làm trung tâm khiến các đô thị ô nhiễm hơn, cô lập xã hội hơn, kém bền vững hơn và nóng nực hơn bao giờ hết.

Nhận thức chung đang thay đổi. Nghiên cứu cho thấy các thành phố thân thiện với người đi bộ giúp cư dân hạnh phúc hơn, bớt cô đơn, hài lòng với cuộc sống và khỏe mạnh về thể chất. Trên thế giới, các phong trào hướng tới đô thị bền vững, du lịch chậm và mô hình “thành phố 15 phút” (hoặc ngắn hơn) đang phát triển – như Nordhavn ở Copenhagen hay các khu dân cư tại Barcelona, Tây Ban Nha. Với du khách, dạo bước qua các cửa tiệm, nhà hàng và chợ địa phương Culdesac mang đến cái nhìn về tương lai nơi đô thị một lần nữa được xây dựng phục vụ con người, thay vì cho dòng xe cộ.

Culdesac được ví như thử nghiệm táo bạo, đặc biệt bởi vị trí tưởng chừng không phù hợp vì nằm ngay ngoại ô của một vùng đô thị lớn. Khu vực đô thị trải rộng này vốn thiếu hệ thống giao thông công cộng hiệu quả, khiến người dân gần như buộc phải sở hữu ôtô để di chuyển. Vì vậy, khi những cư dân đầu tiên chuyển đến Culdesac vào năm 2023, không ít người hoài nghi liệu có ổn không khi sống ở nơi cấm ôtô, trong khi việc di chuyển lại phải phụ thuộc vào xe hơi nhiều đến vậy.

Đến Culdesac, nhiều người ngỡ như đang đứng ở Hy Lạp. Ảnh: BI

Chìa khóa cho cuộc sống ở đây đến từ “không có ôtô, nhưng giàu lựa chọn di chuyển”, theo Parolek. Khu phức hợp rộng gần 70.000 m2 này tích hợp nhà hàng, cửa hiệu, cửa hàng tiện lợi Hàn Quốc, phòng khám, hồ bơi, phòng gym và không gian làm việc chung. Cư dân chỉ cần vài bước chân là tiếp cận được nhiều tiện ích.

Với du khách, tuyến tàu điện sẽ dừng ngay bên ngoài, kết nối khu dân cư với trung tâm Phoenix và sân bay. Dịch vụ taxi tự lái chạy điện Waymo đưa khách đi xa hơn, trong khi Archer’s Bikes cho thuê xe đạp điện để khám phá hồ Tempe Town hay Vườn Bách thảo Sa mạc.

Chính mong muốn giảm khí thải carbon khi sống “ít phụ thuộc ôtô” đã thôi thúc Murdock chuyển đến Culdesac trong thời gian bà theo học sau tiến sĩ về phát triển bền vững đại dương tại Đại học Bang Arizona (ASU). Tàu điện đưa bà tới nơi làm việc ở ASU chỉ trong 10 phút và đến siêu thị cũng mất chừng đó thời gian. Bà có thể đạp xe điện quanh Tempe. Nếu cần đi xa hơn, bà thuê một trong số ít ôtô điện dùng chung của Culdesac với giá 5 USD mỗi giờ. “Sống ở Culdesac giúp tôi nhận ra mình thực sự ưa chuộng mô hình thành phố 15 phút”, bà nói.

Theo Liên Hợp Quốc, việc chuyển từ sử dụng phương tiện cá nhân sang giao thông công cộng, đạp xe và đi bộ có thể giúp mỗi người cắt giảm 2,2-3,6 tấn khí thải carbon mỗi năm. Khi Culdesac hoàn thiện trong vài năm tới, với khoảng 760 căn hộ và 1.000 cư dân, cộng đồng này có thể ngăn khoảng 3.000 tấn khí nhà kính thải vào khí quyển mỗi năm.

Khu dân cư này còn được thiết kế nhằm giảm nhiệt và hạn chế sử dụng điều hòa – vật gần như bất ly thân với nhiều người ở các thành phố trên thế giới vào mùa hè. Để làm mát, Parolek và cộng sự thiết kế các mái nhà, tường sơn trắng tinh, gợi nhớ các thị trấn trên đảo Mykonos. Lớp sơn trắng ít hấp thụ nhiệt hơn so với những ngôi nhà tối màu đặc trưng ở Phoenix, góp phần giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Do không cần dành diện tích cho đường ôtô đi và bãi đỗ, các kiến trúc sư áp dụng một cách thức làm mát cổ điển khác tại các thị trấn Địa Trung Hải – xây nhà gần nhau. Nhờ vậy, các công trình ở Culdesac gần như che bóng mát cho nhau mỗi ngày, đồng thời phủ bóng mát lên những paseos – lối đi bộ lát gạch giữa các tòa nhà. Những lối đi hẹp này cũng hoạt động như các “ống gió”, hút luồng không khí mát vào bên trong. Tương tự, tất cả căn hộ đều có cửa sổ ở hai phía đối diện, tạo điều kiện thông gió chéo.

Nhờ đó, năm 2023, các nhà nghiên cứu từ Đại học Harvard xác định nhiệt độ bề mặt đường ở khu Culdesac thấp hơn 17-22 độ C so với các khu vực xung quanh.